Faro da cultura. Fentestas

Hai poucas datas falecía Alfredo Landa, un dos cómicos máis populares e prolíficos do cine español, posuidor dun particular trazo interpretativo herdeiro das tradicións escénicas hispanas que deron primacía ao protagonismo grupal e proporcionaron relevancia aos actores secundarios. Célebres foron as súas actuacións en Los santos inocentes (Mario Camus, 1984) ou nas dúas versión de El Crack (José Luis Garci, 1981 e 1983), pero no imaxinario colectivo galego quedou a pegada da súa encarnación do personaxe retratado por Fernández Flórez en O bosque animado, o bandoleiro Fendetestas, baixo a tutela de José Luis Cuerda e o proceso de adaptación de Rafael Azcona.

Para Fernández Flórez a figura do bandoleiro, coa súa idealización literaria e oral, encabezaba unha loita contra unha das maiores lacras que laceraban ao campo galego: o caciquismo. Con 21 anos de idade, o autor coruñés dirixiu un semanario (La Defensa) que no seu manifesto fundacional expresaba  a intención de “contribuir en la medida de nuestras fuerzas a la extirpación del caciquismo”. Así, Fendetestas é algo máis que un personaxe de ficción, é unha icona da loita fronte os caciques que abundaron no rural galego durante a Restauración, esbozado a partires dos tópicos que rodean ao bandoleiro xeneroso, que en Galicia tivo a Xan Quinto como figura representativa. Valle-Inclán, nun breve relato incluído en Jardín Umbrío, narra a historia de Xan Quinto, nun capítulo no que pretende roubar a un cura, pero a verborrea da vítima, que non se toma en serio a actitude ameazante do ladrón, logra que aflore o espírito bondadoso no asaltante e, finalmente, fracase na súa intención. Este conto garda evidentes paralelismos coa estancia de O Bosque animado na que a humanidade de Fendetestas vota por terra o atraco a Roque Freire, o que nos leva a pensar que Fernández Flórez, na xestación do seu personaxe, utilizara a figura lendaria de Xan Quinto.

Do mesmo xeito, Fendetestas contará con outra derivación no personaxe de El malvado Carabel — novela de Fernández Flórez adaptada dobremente ao cine por Edgar Neville no ano 1935 e Fernán-Gómez no ano 1956 —, un humilde empregado de banca que, tras ser despedido, decide converterse en ladrón, ata que descubre a súa incapacidade para roubar. En ambos casos, o escritor galego constrúe un personaxe a partir desa pugna entre a súa honradez e a fachada exterior, na que o instinto bondadoso logra someter as súas ínfulas de bandoleiro. Na definición do personaxe cinematográfico xoga un importante papel o tipo de interpretación que leva a cabo o actor Alfredo Landa. Trátase dunha actuación moi visceral e histriónica que revela a forza do instinto que posúe o personaxe, e que retrata a súa verdadeira natureza, a dun xornaleiro caritativo.

Rafael Azcona utiliza para materializar este debate interno o tabaco como elemento simbólico. Cando Fendetestas vótase ao monte para levar unha vida de bandoleiro, reiteradamente a película amosa a súa obsesión por procurarse cigarros, algo que non pode facer porque a Garda Civil anda detrás del, e resulta perigoso achegarse ao estanco para mercalos. Así o tabaco convértese no símbolo que expresa a nostalxia de Fendetestas polo seu pasado apracible como xornaleiro. Cando quere asaltar a casa do cura, manifesta novamente a súa inaptitude para delinquir, e en vez de levar a cabo o roubo decide axudar aos criados da casa reitoral a facer parir a unha vaca. O rostro de satisfacción de Fendetestas durante o parto evidencia que, nese momento, o personaxe reconciliase coa súa vida, aspecto que queda claro cando, ao tomar a primeira calada do puro que lle ofrece a criada como agradecemento, exclama: “Isto é vida”.