SEMPRE XONXA

Fai algún anos, a consecuencia dunha polémica xurdida en torno ao filme Los otros (Alejandro Amenábar, 2001), o seu produtor, José Luis Cuerda, saía ao paso sobre as manifestacións que poñían en dúbida a nacionalidade española dunha película rodada en inglés por actores non nacionais referíndose a que o ministerio de Hacienda do Goberno de España, por mor dos ingresos percibidos vía impostos por esta produción, ben podía certificar a súa nacionalidade; a resposta agocha a trampa de establecer o cuño identitario por medio dun fundamento burocrático, sen ter en conta que as películas, dalgún xeito, tamén poden ter alma. Moitos son os cineastas que negan unha determinada nacionalidade ás longametraxes, pero é ben certo que, facendo uso da metáfora ideada por André Bazin segundo a cal o cine é unha ventá aberta ao mundo, non nos atoparemos a mesma paisaxe se ollamos desde unha ventá dun rañaceos de Manhattan, que se o facemos desde a palloza dunha aldea de Forcarei, obviamente, os materiais serán distintos e, en consecuencia, o resultado moi diferente.

A mitoloxía no cine

Se tiveramos que achegarnos a unha definición máis ou menos precisa de mitoloxía, poderiamos referirnos a ela como un conxunto de relatos que expresan e simbolizan determinados aspectos da existencia humana, de tal xeito que as persoas buscamos o apoio destas narracións para indagar sobre a orixe do universo, sobre a vida e sobre a morte. En definitiva, os mitos son unha especie de faro que alumea parte dos misterios máis escuros do universo.  Escultura, literatura, teatro e pintura atoparon na variedade temática e iconográfica da mitolóxica unha fonte inesgotable de materia prima que permitía unha reinterpretación renovada en función do período histórico, do movemento artístico ou da intencionalidade do autor. Se atendemos a un pintor como Velázquez, comprobaremos a forza plástica e expresiva destes relatos. As pintura do artista sevillano reflicten esa dualidade mítica-terrenal que posúe a mitoloxía, posto que esta acada a súa razón de ser cando permite explicar situacións reais. Moitos dos seus cadros máis famosos convocan nun mesmo escenario o mito e a realidade, tal e como acontece en Os borrachos, A fragua de Vulcano ou As fiadeiras.

Faro da cultura. Tópicos rexionais no cine.

No mes de novembro do pasado ano, ao abeiro do XIV Congreso da Asociación Española de Historiadores do cine celebrado na Universidade do País Vasco, o director Enrique Urbizu (No habrá paz para los malvados) compartía unha mesa redonda con Borja Cobeaga —coguionista, xunto con Diego San José, da exitosa Ocho apellidos vascos—na que expuxo un interesante concepto do mundo do cine: o efecto persiana. A grandes trazos esta idea ven a representar, en termos metafóricos, o influxo que o éxito dun determinado produto exerce sobre futuros proxectos. É dicir, no caso de que unha película sobre catástrofes naturais acade astronómicas cifras de recadación, teñan por seguro que a industria cinematográfica levantará de inmediato a persiana para que propostas similares inundan a pantalla; pola contra, o fracaso por exemplo dun musical provocará o efecto contrario, e a persiana pecharase por un tempo para este tipo de filmes. Nos últimos tempos, poucas películas levantaron a persiana de forma tan xenerosa como a francesa Bienvenue chez les Ch’tis (Bienvenidos al norte en castelán), ata o punto de orixinar dúas versións italianas, un remake “oficioso” en España —a citada Ochos apellidos vascos— e a adquisición dos dereitos da historia por parte de Will Smith para a súa produción en Estados Unidos.  As cifras de espectadores que manexan as tres películas en cada un dos tres países europeos nas que foron estreadas (Francia, Italia e España) permiten falar de un fenómeno sociolóxico sen precedentes.

Faro da cultura. Salvador Dalí no cine

Certo que pintor é a primeira verba que aborda a nosa mente cando oímos o nome de Salvador Dalí, pero non menos certo é que, aínda con menor profusión, o excéntrico ampurdanés plasmou a súa visión da realidade noutras facetas artísticas como puido ser, por exemplo, o cinematógrafo. As características do cine semellaban conformar un instrumento idóneo para o surrealismo, un movemento baseado na plasmación do universo da inconsciencia —sonos, pesadelos, desexos e traumas—, grazas á plasticidade das imaxes representadas na pantalla.

A Gran Guerra no cine

Non hai dúbida, e os datos o demostran, de que a Primeira Guerra Mundial —chamada daquela a Gran Guerra porque entón ninguén sospeitaba que vinte anos despois a humanidade volvería a tropezar na mesma pedra— non despertou o mesmo interese, por parte da industria cinematográfica, que, por exemplo, a Segunda Guerra Mundial; quizais a razón resida nesa máxima que asegura que os malos das historias son máis fascinantes para un espectador canto maior sexa a súa dose de maldade, e abofé que, neste aspecto, tanto Adolf Hitler como o seus gregarios nacionalsocialistas posicionáronse en franca vantaxe fronte ao resto de viláns que deparou o século XX.

ROMAN POLANSKI

Unha das imaxes máis representativas de O pianista (2002), o exitoso filme de Roman Polanski —Palma de Ouro en Cannes e Oscar ao mellor director— amósanos a Wladyslaw Szpilman, o músico polaco interpretado por Adrien Brody, deambulando polas ruínas de Varsovia despois de lograr sobrevivir ao inferno do nazismo, aferrándose á súa condición de ser humano que conservou grazas á súa paixón pola música. En termos metafóricos, esta imaxe ben pode ser utilizada como icona da súa biografía, non só polas equivalencias dos acontecementos narrados na película cos feitos que padeceu en primeira persoa con apenas seis anos cando Alemaña invade Polonia, senón tamén, e sobre todo, por esa ansia de supervivencia que lle permite seguir facendo cine con oitenta anos a pesares dos numerosos sismos que sacudiron a súa existencia practicamente desde que naceu. Aínda era un neno cando a invasión nazi separouno da súa nai, exterminada no campo de concentración de Auswichtz; acabada a Guerra sufre un intento de asasinato a mans dun criminal buscado por tres homicidios; en 1969 á súa muller, embarazada de oito meses, é sacrificada pola seita de Charles Manson; en 1977 é encarcerado en Estados Unidos baixo a acusación de abusos sexuais a unha menor e fuxe do país aproveitando un permiso. En medio desta travesía tortuosa, aínda tivo tempo de realizar vinte longametraxes.

EL RELATO CINEMATOGRÁFICO COMO HERRAMIENTA PEDAGÓGICA

“El relato cinematográfico como herramienta pedagógica” es un proyecto que propone la elaboración de un discurso basado en las estrategias enunciativas del cine clásico, quizás, el modelo de comunicación más exitoso de la historia de la humanidad, un éxito que se fundamenta en dos pilares básicos: la capacidad para captar la atención y la facilidad para la comprensión del mensaje; aspectos, ambos, esenciales en un aula.

Históricamente, la materia didáctica se ha configurado bajo los parámetros discursivos próximos a la crónica periodística y al ensayo, de tal manera que el receptor (alumno) interioriza los contenidos mediante los mecanismos del intelecto. Por su parte, la elaboración de un discurso basado en la narrativa cinematográfica, además de la esfera intelectual, moviliza también la vertiente emocional del ser humano, lo cual garantiza un sedimento mucho más arraigado en la memoria.

Muchos de los recursos que las modernas estrategias pedagógicas, en los últimos años, buscan abrirse paso en la docencia para llegar al alumnado encuentran equivalencias y similitudes con las técnicas narrativas que los grandes cineastas llevan más de cien años utilizando para movilizar los pensamientos y las emociones de los espectadores.

Con este método, pretendemos hacer visibles esas estrategias mediante el visionado y el análisis de fragmentos cinematográficos que dan cuenta de procedimientos útiles para ser trasladados a la configuración del relato didáctico.

Objetivos generales

1. Implementar el proceso de renovación educativa mediante el uso de estrategias comunicativas vinculadas al arte cinematográfico.
2. Contribuir a futuras innovaciones de métodos de trabajo, mediante la aplicación de las metodologías y las didácticas empleadas.
3. Derribar las barreras que separan el aula y el espacio de convivencia cotidiana de los adolescentes, asegurando así un aprendizaje continuo más allá de las horas lectivas.
4. Demostrar que el uso de este método permite la consolidación de esquema cognoscitivo que ayudará a solventar futuras necesidades de aprendizaje.

Objetivos específicos

1. Demostrar el poder de las imágenes para el desarrollo del material didáctico.
2. Dar a conocer los aspectos básicos para la lectura de las imágenes.

3.    Dar a conocer los aspectos básicos para el análisis de la narrativa audiovisual.

4. Ilustrar la producción de un relato didáctico mediante el uso de nuevas herramientas pedagógicas.

Resultados de aprendizaje

1. Asimilación de un nuevo concepto pedagógico basado en la creatividad, la reflexión y la construcción de un relato colectivo.
2. Disponer de la actitud y la aptitud para estrechar vínculos emotivos con los alumnos, con el fin de descubrir sus necesidades y garantizar una atención plena.
3. Adquirir la destreza comunicativa para convertir las clases en un ejercicio lúdico en el que se generen expectativas a las que se tendrán que anticipar los alumnos.
4. Asimilar un concepto dinámico de la educación, en constante cambio, para adaptarse a las necesidades específicas del aula.

CONTENIDOS

MÓDULO  1 Introducción a un nuevo modelo pedagógico UNIDAD DIDÁCTICA 1 La construcción de un relato en el aula 1.1 De las cinco “W” a la estructura aristotélica: presentación, desarrollo y desenlace MÓDULO 2 La construcción de un relato pedagógico UNIDAD DIDÁCTICA 2  Lenguaje audiovisual             2.1 Cómo se construye un relato           2.2 La construcción activa del relato de intriga           2.3 Otras técnicas de construcción de un relato  MÓDULO 3                                Recursos para la construcción de un relato audiovisual UNIDAD DIDÁCTICA 3  Semiótica de la imagen                  3.1 El poder de la imagen             3.2 Los signos cinematográficos como satélites del relato didáctico           3.3 El montaje como satélite del relato didáctico                     3.4. La narración como satélite del relato didáctico MÓDULO 4 Aplicación práctica de los conocimientos adquiridos UNIDAD DIDÁCTICA 4 Casos prácticos

Faro da cultura. Wall Street no cine.

A crise económica que azouta, desde hai cinco anos, á vella Europa e á América setentrional é tan real como os centos de milleiros de individuos con nomes e apelidos que, dun día para outro, viron como as súas vidas convertéronse en dramas; tan real como as historias de coñecidos, parentes ou, incluso, as que nos afectan a nós mesmos, e que manteñen a toda unha sociedade sumida na desesperación. O gran paradoxo desta crise —insisto, tan real como a vida mesma— atópase no fundamento virtual do seu desencadeante: non estamos a sufrir esta crise por mor dunha guerra mundial, unha catástrofe natural ou unha epidemia devastadora, senón que estamos a sufrir as consecuencias dunhas cábalas numéricas manobradas por mentes avariciosas que acadaron, sobre a manipulación de díxitos, obscenos beneficios.

Faro da cultura. Doris Lessing e os angry young men

Cando en setembro de 2007 a Academia Sueca outorgou o Premio Nobel de Literatura á escritora británica nacida en Irán Doris Lessing, os medios de comunicación gráficos e audiovisuais trasladáronse, para ilustrar a nova anunciada desde Estocolmo de medio mundo, ao domicilio da galardoada e alí atopáronse  coa imaxe dunha anciá —daquela contaba oitenta e sete anos—sentada nas escaleiras da súa casa ataviada cunha naturalidade pouco afín ás excelencias do galardón, referendada pola vestimenta propia dunha afectiva avoa que semellaba ser sorprendida mentres desempeñaba o seu quefacer doméstico. A pouco que un procedese a interrogar a imaxe pronto chegaría a conclusión de que aquela muller de pelo cano e descoidado vivía nas marxes da sociedade actual, como se pretendese tomar distancia sobre ela e acadar así unha perspectiva máis esclarecedora do que estaba a acontecer no mundo. A lectura da súa obra literaria pode ser, nos tempos presentes, unha das experiencias máis arrebatadoras á que pode enfrontarse unha persoa que busque unha visión contestaría do estado das cousas un faro no medio da escuridade que, no pasado mes de novembro, apagouse para sempre, engrosando o desmedido parte necrolóxico do ano 2013. Feminista, pacifista, anticolonialista e, nalgunhas fases da súa vida, comunista, Doris Lessing formou parte dos Angry Young Men (xoves airados) unha das correntes máis combativas no mundo intelectual do Reino Unido que abrangueu diversas disciplinas artísticas, a máis refulxente a cinematográfica, arredor do Free Cinema.