Faro da cultura. Salvador Dalí no cine

Certo que pintor é a primeira verba que aborda a nosa mente cando oímos o nome de Salvador Dalí, pero non menos certo é que, aínda con menor profusión, o excéntrico ampurdanés plasmou a súa visión da realidade noutras facetas artísticas como puido ser, por exemplo, o cinematógrafo. As características do cine semellaban conformar un instrumento idóneo para o surrealismo, un movemento baseado na plasmación do universo da inconsciencia —sonos, pesadelos, desexos e traumas—, grazas á plasticidade das imaxes representadas na pantalla.

O seu achegamento á sétima arte non foi, nin moito menos, tardía. Cando a súa obra pictórica non acadara a loanza universal que hoxe coñecemos, Dalí participou como guionista, xunto con Luís Buñuel —con quen trabara unha amizade na Residencia de Estudantes de Madrid—, de Un chie andalou (1929), a obra representativa do surrealismo cinematográfico. O filme, que dura dezasete minutos, representa ese intento por descubrir o funcionamento real do pensamento a través da escritura e das libres asociacións de imaxes e ideas, descubrimento que no primeiro manifesto do surrealismo promulgouse como definición suprema do movemento. Segundo deixou escrito Dalí, os feitos que amosa a curtametraxe son feitos reais ou parecidos á realidade, e polo tanto enigmáticos, incoherentes, irracionais, absurdos e sen explicación.  A película exhíbese durante nove meses consecutivos no Studio 28, unha das salas de arte e ensaio máis importantes de París. Resulta inútil esbozar un relato lóxico dos acontecementos que narra a película, pero na retina dos espectadores perdurará para sempre o plano da navalla que corta o ollo da actriz Simone Mareuil.

Un ano despois, Luís Buñuel recibe unha oferta dos Vizcondes de Noailles para filmar outra película cun orzamento de seiscentos cincuenta mil francos. A primeira reacción do cineasta aragonés é comunicarllo a Dalí para traballar de novo xuntos como o fixeran no guión de Un chien andalou, pero o pintor catalán cambiara moito por mor da súa relación con Gala.   A pesares de que a amizade entra nunha etapa de discrepancias, Dalí envía a Buñuel varias ideas por carta e acabará figurando como guionista. Ambas obras conformarán un díptico surrealista, no que a primeira película trata sobre as barreiras mentais que imposibilitan o libre fluxo do inconsciente, e a segunda sobre os muros que a sociedade burguesa da época levanta para impedir que os individuos poidan actuar con total liberdade.

En 1945 Salvador Dalí traballou nun proxecto de Walt Disney que levaría o título de Destino, pero finalmente o magnate dos debuxos animados desestimou e empresa. Porén, cincuenta e catro anos despois o proxecto volveu a ser retomado ata configurar unha curta de animación que foi estreada no Festival Internacional de Cine de Animación de Annecy, en Francia, no ano 2003.

Pero antes dese propósito errado, Alfred Hitchcock logrou convencer ao produtor David O. Selznick para que contratara a Salvador Dalí como deseñador das secuencias oníricas de Recorda (Spellbound, 1945), película protagonizada por Gregory Peck e Ingrid Bergman. Hitchcock solicitou os servizos de Dalí porque desexaba evitar o recurso pasado de moda do esvaído para as imaxes dun sono; buscaba a nitidez, con largas sombras, infinidade nas distancias e liñas converxentes da perspectiva. O pintor traballou dous meses na configuración da secuencia  co cineasta e perfilou un centenar de bosquexos e cinco pinturas ao óleo, pero moitas das ideas non acabaron de convencer a Hitchcock, que tivo que acurtar a secuencia tal e como foi filmado ao principio. Finalmente, na montaxe quedaron as imaxes duns tellados en miniatura, o sono da casa de xogo e o corte das cortinas adornadas con ollos, que recorda, irremediablemente, á imaxe da incisión na córnea en Un chien andalou.