A Gran Guerra no cine

Non hai dúbida, e os datos o demostran, de que a Primeira Guerra Mundial —chamada daquela a Gran Guerra porque entón ninguén sospeitaba que vinte anos despois a humanidade volvería a tropezar na mesma pedra— non despertou o mesmo interese, por parte da industria cinematográfica, que, por exemplo, a Segunda Guerra Mundial; quizais a razón resida nesa máxima que asegura que os malos das historias son máis fascinantes para un espectador canto maior sexa a súa dose de maldade, e abofé que, neste aspecto, tanto Adolf Hitler como o seus gregarios nacionalsocialistas posicionáronse en franca vantaxe fronte ao resto de viláns que deparou o século XX.

                Mentres que a Segunda Guerra Mundial foi un conflito no que o compoñente ideolóxico xogou unha baza moi importante, a Primeira, unha contenda eminentemente colonial, semellaba estar allea a ideais que non tiveran que ver coa apropiación de territorios no continente africano. Este aspecto sitúa a Primeira Guerra Mundial nun escenario desideoloxizado que resultaba o máis axeitado para describir a barbarie das guerras baixo unha pátina xeneralista. É dicir, mentres a sentenza que adoita acompañar as películas ambientadas na Segunda Guerra Mundial busca amosar “que malvados eran os nazis”, no caso da Primeira Guerra Mundial a mensaxe que se procuraba era “que terribles son todas as guerras”. A partires desta tese un pode comprobar como o antibelicismo é máis habitual nos filmes que retratan a guerra de 1914.

                Unha das películas máis coñecidas sobre este acontecemento histórico foi Paths of glory (1957), escrita e dirixida por Stanley Kubrick que adaptou a novela de Humphrey Cobb. Neste filme, o autor amosaba o proceso de deshumanización que padecen todas as persoas obrigadas a empuñar un fusil. Na retina dos espectadores queda a secuencia final protagonizada por Christiane Harlan —actriz que acabaría sendo esposa de Kubrick— cantando unha canción alemá titulada “Der treue Husar” que faría brotar as lágrimas emocionadas duns soldados franceses que minutos antes expelían toda unha serie de reaccións primarias. A película sufriu moitos problemas coas autoridades francesas e a súa exhibición en Francia non se permitiu ata o ano 1975.  Na mesma frecuencia antibelicista atópase tamén Sen novidade no fronte (All quiet on the western front, 1930), de Lewis Mileston, a partires da obra literaria de Erich Marie Remarque sobre a desilusión dun grupo de estudantes alemáns que se suman ao exército polas arengas nacionalistas do seu profesor e comproban a verdadeira faciana da guerra. Unha terceira gran película sobre este período é A gran ilusión (La grande illusion, 1937), a obra mestra de Jean Renoir que da conta das penurias duns soldados franceses nun campo de concentración alemán, cinta que obtivo un prezado galardón: as críticas furibundas por parte do ministro de propaganda alemán Goebbels. Outra das longametraxes memorables sobre a Gran Guerra leva a sinatura do célebre guionista Dalton Trumbo —autor, entre outros, dos guións de Espartaco e Éxodo— con Johnny colleu o seu fusil (Johnny got his gun, 1971), a primeira e última película dirixida polo cineasta perseguido polo macarthismo.

                Destacan nestes filmes o predominio dun protagonismo popular, colectivo, nun escenario ausente de heroes, moi distanciado do tratamento individualista e mitificado que recibiron combatentes doutros campos de batallas. Os soldados da Primeira Guerra Mundial eran individuos pertencentes á clase obreira europea que foron enviados á morte para defender os intereses das elites occidentais que buscaban a supremacía colonial no continente africano, de aí que a execución dos soldados franceses de Paths of glory pódase interpretar como o aniquilación dunha incipiente conciencia obreira que si triunfou en Rusia.