Faro da cultura. Cine e República

Con frecuencia, os historiadores cinematográficos califican o período republicano como a época dourada do cine español. Por primeira vez na súa historia, a cinematografía hispana acadou as cotas máis altas de popularidade grazas a hibridación dunha serie de compoñentes provintes da tradición escénica e iconográfica española (o sainete, o entroido, a comedia costumista, a zarzuela, o xénero chico,  a picaresca, o esperpento, etc) con outros elementos da cultura popular (a copla, o cante jondo, o folletín, a novela sentimental,…) e con outros aspectos importadas da cinematografía hexemónica naqueles momentos, a provinte de Hollywood. Como resultado deste proceso, entre os anos 1935 e 1936, o cine español colectou éxitos sen precedentes con títulos como Rumbo al cairo (Benito Perojo, 1935), Don Quintín el amargao (Luis Marquina, 1935), Nobleza baturra (Florián Rey, 1935), La verbena de la Paloma (Benito Perojo, 1935), La hija de Juan Simón (José Luis Sáenz de Heredia, 1935), Morena Clara (Florián Rey, 1936), e El bailarín y el trabajador (Luis Marquina, 1936).

                Durante os anos da II República naceron tamén dúas das produtoras máis importantes da historia do cine nacional. Unha foi CIFESA (Compañía Industrial Film Española S.A.), que foi constituida en Valencia o 15 de marzo de 1932 e que despois duns anos como empresa distribuidora lanzouse á produción con La hermana de San Sulpicio (Florián Rey, 1934), emprendendo así unha traxectoria exitosa que a convertería na primeira produtora do país. A segunda produtora emblemática do período republicano é Filmófono, e nace para situarse nunha posición ideolóxica moito máis progresista que CIFESA. Nace en 1935 e morre co estalido da Guerra Civil, de aí que a perspectiva histórica estableza un estreito vínculo entre Filmófono e a República, non só pola coincidencia cronolóxica, senón, e máis importante, como deixou escrito o historiador Julio Pérez Perucha, pola relectura moderna e progresista de certos temas tradicionais da cultura popular española. Fundado por Ricardo Urgoiti, representante da burguesía liberal vasca, Filmófono contou cun equipo formado por Luis Buñuel como produtor executivo e guionista, o escritor Eduardo Ugarte, o operador José María Beltrán, o músico Fernando Remacha, e Enrique Herreros como responsable de publicidade. Aínda que este grupo de persoas soamente chegou a poñer en pé catro títulos, aportaron un cine capaz de manterse con soltura en taquilla, grazas a unha base argumental na que as clases populares e a burguesía media e pequena (perfil do Frente Popular) puideran recoñecerse.

                Certo é que as circunstancias políticas favoreceron o desenrolo desta industria: a proclamación da II República abriu un panorama democrático que lle permitiu conectar cun público potencial urbano; as versións sonoras internacionais funcionaron de escola para moitos técnicos e artistas que ampliaron o seu coñecemento en produtoras extranxeiras; a subida do nazismo ao poder provocou a chegada de varios profesionais que importaron novos e máis avanzados modelos de traballo. Todos estes condicionantes, sumados ás conformacións estéticas antes citadas, asentarán unhas bases sólidas para a conformación dunha industria que, incluso, empezaba a configurar un sistema de stars ao estilo hollywoodiense, con actores como Imperio Argentina, Rosita Díaz Gimeno, Antoñita Colomé, Roberto Rey, Miguel Ligero, Ricardo Núñez, etc.

                Xurde entón unha interrogante ¿Cine republicano ou cine durante a República? Loxicamente non todo o cine realizado durante estes anos é cine republicano, entendido este como unha transposicións a imaxes dos valores e principios que naceron o 14 de abril de 1931. Neste senso, o historiador Juan Miguel Company sinala a un filme de Ramón Biadiu, La ruta de Don Quijote, como o mellor representante do cine republicano. A película de Biadiu utiliza un texto emblemático para facer visible a realidade das xentes traballadoras de toda España que, por primeira vez, tiñan a posibilidade de guiar o seu propio destino, ilustrando así o primeiro artigo da Constitución de 1931: “España é unha República democrática de traballadores de todas as clases”.