Faro da cultura. Antonio Muñoz Molina no cine

Galardoado co Premio Príncipe de Asturias deste ano 2013, Antonio Muñoz (Úbeda, 1956) ven a ser para unha ampla esfera da crítica, un dos escritores en lingua castelá máis recoñecidos e prestixiosos no panorama literario universal. Desde a publicación da súa primeira novela, Beatus Ille (1986), ata a última, La noche de los tiempos (2009), o escritor manifesta unha evolución ideolóxica que parte dun posicionamento marxista ata acadar un pensamento socialdemócrata de inspiración “orwelliana” baseado nun principio de reflexión crítica que o mantén a salvo das influencias e presións grupais, aínda que en ocasións esta actitude o sitúe nunha zona de ninguén, nun territorio de automarxinación respecto das opinións xeneralizadas e automatizadas. Non é casual, por tanto, que os seus personaxes literarios teñan problemas de integración no contexto social no que se moven —Sefarad supón o exemplo máis emblemático desa poética da exclusión que trata nos seus textos—, retratados mediante unha forte focalización que profunda na súa interioridade psicolóxica, na liña dos heroes ou antiheroes da novela negra, seres solitarios e illados das normas sociais.

Este achegamento á esencia dos personaxes da novela negra vai estar moi presente na súa obra, tamén naquelas outras novelas que non se axustan explicitamente ás pautas deste xénero (Carlota Fainberg, En ausencia de Blanca). Curiosamente, as tres novelas de Antonio Muñoz Molina adaptadas á gran pantalla teñen en común a súa pertenza ao xénero negro. Tres transposicións que levantaron no escritor diversas reaccións. Sobre El invierno en Lisboa (1991),  coprodución hispano-franco-portuguesa dirixida por José A. Zorilla e que foi un fracaso de crítica e público, o autor amosou a súa insatisfacción. Mentres, no caso de Beltenebros (1991) de Pilar Miró, coa colaboración de Mario Camus e Juan Antonio Porto no guión, Muñoz Molina exprésase en termos reticentes cando define o filme de sólido e sombrío, aínda que algo xélido. A luz que imprime Javier Aguirresarobe ao longametraxe, galardoado cun Goya e un Oso de Prata á mellor fotografía,  dálle un valor engadido de atmosfera escura á unha historia de espionaxe e vinganza que ten lugar no Madrid da época franquista. A fotografía de Beltenebros abastécese directamente da influencia da estética do cine negro americano dos anos corenta, con escenas predominantemente nocturnas e unha iluminación parcial, indirecta e ameazadora, complementada pola profundidade de campo. No ano 2000, Imanol Uribe rodou Plenilunio, con guión de Elvira Lindo, esposa do escritor, quen tamén participou no reparto cun pequeno papel. A película narra a historia dun policía que chega a unha pequena cidade de provincias para capturar a un asasino e violador de mozas. Nesta ocasión, Muñoz Molina amósase moito máis compracido co resultado final da película que el cualifica de soberana e orixinal, aínda que nin público nin crítica estiveran dacordo coas súas verbas.

Hai un aspecto melodramático en todas estas novelas e as súas adaptacións que se desprende da soidade dos seus personaxes, pero tamén dun tratamento temporal na que o pasado semella ter un peso opresor sobre o presente, como unha ferida que non é capaz de cicatrizar na conciencia ou na alma do protagonista, de aí a preponderancia do escritor polas tramas dobres que se sitúan en contextos temporais diferentes. Ese pasado opresor é outra das normas máis salientables da estética do cine negro, con personaxes que se saben condenados por uns acontecementos anteriores, cuxo peso gravita sobre eles e que saben que irremediablemente tarde ou cedo acabará por sometelos, como sucede co protagonista de Plenilunio.