Faro da cultura. O cine de terror en España

Desde hai uns anos ata os nosos días, o cinema español ven profundando no xénero do terror, un xénero que, historicamente, a pesar dos achegamentos puntuais protagonizados por determinados cineastas, nunca acadou un peso específico na filmografía hispana. A repercusión crítica e recadatoria que obtivo no ano 2001 a fita de Alejandro Amenábar “Los otros”, supón o faro máis visible dunha corrente que xa levaba varios anos de xestación, sobre todo na cidade de Barcelona, onde realizadores como Paco Plaza (El segundo nombre, 2002) ou Jaume Balagueró (Los sin nombre, 1999; Darkness, 2002) xa exportaran a visión nacional do xénero alén das nosas fronteiras. Na última década, o impulso proporcionado polos éxitos económicos de moitos destes títulos facilitou a aparición de obras que seguen a recoller apetitosos beneficios nas salas de exhibición: El orfanato (Juan Antonio Bayona, 2007), Los ojos de Julia (Guillem Morales, 2010), ou as dúas partes de REC dirixidas polos citados Plaza e Balagueró.

Porén, o movemento pioneiro en España deste xénero non autóctono tivo lugar nos anos sesenta, en parte como resposta a unha esmagadora crise da industria cinematográfica. Nesta década, os filmes máis notables deste xénero apostan pola acumulación de referencias e a exacerbación da súa conciencia paródica. Nesta corrente atopamos figuras emblemáticas desta categoría en serie B como Jesús Franco, que inaugura o xénero con Gritos en la noche (1961), film que recolle notables analoxías coa posta en forma do cineasta francés Georges Franju. Outro dos nomes propios enmarcados neste xénero é o do televisivo Narciso Ibáñez Serrador, quen firma unha das grandes obras mestras do cine de terror con ¿Quién puede matar a un niño? (1976), e que logo buscaría na TV emular ao seu idolatrado Alfred Hitchcock con Historias para no dormir. Tamén sobresae a inxente obra de Jacinto Molina (Paul Naschy) para quen o terror hispánico ten todos os ingredientes do tremendismo do insólito, que apunta a unha forma de estilización baseado na convocatoria dos estilemas históricos do xénero e a súa mistura con pautas propias.

Anos despois, os títulos que mellor exemplifiquen esa mistura dos canons clásicos do terror con propostas autóctonas serán Angustia de Bigas Luna (1986) e sobre El día de la bestia de Álex de la Iglesia (1995), onde se pode constatar a combinación de satanismo e tremendismo hispánico. Por outra banda, as últimas propostas das que falabamos no inicio deste artigo rexeitan esas pautas propias e apostan decididamente por utilizar os canons impostos pola narrativa hexemónica importada de Hollywood. Certo que Los otros de Alejandro Amenábar afástase do cine de terror comercial espremido ao máximo na industria americana, porén achégase á posta en forma hitchcockiana ou, sobre todo, ao filme de Jack Clayton Suspense (1961), baseado na obra literaria de Henry James Outra volta de torca. Na proposta de Amenábar non se insinúa ningunha intención de rescatar algún trazo da estilización hispánica do terror. Como tampouco o atopamos en El Orfanato de Juan Antonio Bayona, que segue, do mesmo xeito que no caso anterior, os pasos da estética gótica que cede ao espazo un protagonismo substancial. Baixo este prisma, as longametraxes de Paco Plaza e Jaume Balagueró REC e a súa secuela REC 2, polo seu ambiente urbano e a representación satánica dos seres infectados polo virus letal aproxímase máis á vertente que caracterizou aos filmes dos anos sesenta, amen de que a idea do falso documental proveña de The Blair witch Project (Eduardo Sánchez y Daniel Myrick, 1999), historia sobre un grupo de excursionistas que gravaban cunha cámara de vídeo o seu propio exterminio por parte dunha forza descoñecida e sobrenatural.

Dado que a resposta do público a este xénero emerxente na nosa cinematografía segue a ser moi xenerosa, todo apunta a que, tanto a curto como a medio prazo, as produtoras sigan apostando por este tipo de longametraxes. Falta por descubrir se guionistas e directores plasmarán a faciana do terror baixo unha estética autóctona, ou por contra, importarán o medo doutros cantos do mundo.